Bonzo

Radio Bonzo!


Toen ik 14 was, stoorde een oudere jongen die een stukje verderop in de straat woonde nogal eens op radio en televisie. Hij was etherpiraat en draaide rotzooimuziek op golflengtes tussen 175 en 190 meter. Ik kon 'm ontvangen dikwijls tegen Veronica aan, dat toen nog uitzond op 192 meter.
Dat vond ik leuk (omroepje spelen, contact maken), interessant (techniek) en spannend (het mocht niet) en wilde ik ook!

Ik experimenteerde met manke oscillerende radio's en later met een FM-zendertje (Josti-kit ofzoiets) waar je ongeveer de wijk mee doorkwam. Even voor we van de Lelystraat naar de Seerattstraat verhuisden kreeg ik mijn middengolfzender. Ik kocht 'm van Willem den Toom, van wie ik later begreep dat mijn Fl 20,00 een belangrijke bijdrage was voor zijn vertrek naar de papavervelden in Afghanistan.
Die Willem-zender had één buis die dus alle zendertrappen ineen vertgenwoordigde. Het was een 6080-lamp, gebruikt door het Amerikaanse leger in kortegolfzenders en redelijk verkrijgbaar bij enkele dumpzaken. Met de Willem-zender kon ik contact krijgen met andere etherpiraten en achter de benodigde techniek komen.

Ik hield na verloop van tijd bij van wie ik een reactie kreeg op mijn gebladder. Dat was namelijk de sport: je zette de zender aan, draaide een stukje van een (nederlandstalige) plaat, blies 's flink in de microfoon, meldde jezelf en vroeg om reactie. "Amateurs, kom er 's uit als je de Bonzo-zender ontvangt..." Vervolgens grote vreugde als iemand zijn zender inschakelde en antwoordde.
Natuurlijk was het boeiend te weten hoe ver je kwam en hoe het klonk. Criteria: brom-geen brom, smalbandig-breedbandig, voldoende hoog, voldoende laag, hard genoeg voor de "draaggolf" - dat soort dingen. De beoordeling werd uitgedrukt in 100% of breukdelen. Dat was gerelateerd aan het "kattenoog" - een lamp voorin de betere radio's die meer of minder licht gaf (een soort kattenoog) naarmate het signaal sterker was.
"Nou Bonzo, kerel, je drukt 'm helemaal dicht hoor.... 100 procentjes hiero...."
Hoever kwam je nou met zo'n eenpitter? De "rapporten" geven een straal weer van pakweg 35 kilometer: Heerde, Vaassen. Harderwijk, Ittersum, Vilsteren. Zwartsluis...

Mijn 6080-lamp kwam je niet zoveel tegen. De meeste piraten gebruiken een EL34 of een 807. Leuk is, dat die EL34 nog steeds wordt gemaakt en in de eindtrap van kwaliteitversterkers zit. Zo'n EL34 is, liefst met een maatje "in balans" goed voor een boel kristalhelder vermogen. De 6080 was een dubbele buis en zo kon je met één buis al een balansopstelling maken.
Om een zender te bouwen had je weinig nodig. Het meeste zat in een oude radio: de afstemcondensator, een buisvoet, het voedingdeel en voor de rest haalde je een paar condensatoren en wat weerstanden (nog geen FL 3) en om een stukje 4 cm PVC-afvoerpijp wikkelde je een 30 bij 30-spoel van zwart elektriciteitsdraad (1,5 kwadraat).
In het Bonzoboek zie je rechts het EL34-schema - er is echt bijna niets nodig voor een middengolfzendertje. In het schema zijn twee lastige dingen opgenomen: de "md" en de afvlakcondensator. Als je je zender voedde met een radiotrafo en de orginele gelijkrichtlamp, had je weinig spanning en vermogen. Twee diodes deden het dan beter en om dat spul af te vlakken sneuvelde een televisie en leverde zijn 50+50 mF-condensator. Die kon tenminste 400 Volt verdragen.
In een televisie vond je ook de betere "md" - een soort uitgangstransformator die een flink vermogen door kan voeren.
Op de Kamper vuilnisbelt vond je televisies bij het leven en radio's kostten bij een voddenman op het Waterlooplein pakweg 5 tot 10 gulden

Op de fotoos zie je Bart Bonzo (met t-shirt "beter in de ether") met een wel heel bijzondere eenpitter. Deze zender moet voor veel problemen hebben gezorgd. Een eenpitter met een krachtige eindbuis (als de 6080, de EL34 of de 807) zendt namelijk nooit op één golflengte, maar ook op zg harmonischen uit. Afhankelijk van het type lamp zijn die harmonischen meer of minder krachtig.
Een goede zender werkt met trappen. Een relatief zwakke buis in de eerste trap en daarna het versterken van maar één frequentie, dus het wegfilteren van harmonischen.
De eenpitter die ik hier heb gemaakt heeft een idioot krachtige eindbuis als oscillator, namelijk de vt4c, die 1600 Volt op zijn kop kreeg en 200 mA trok. Oftewel ruim 300 Watt opnam en daarvan maar een deel in zendvermogen op de gewenste golflengte omzette. De rest was warmte, licht en afval-zendvermogen op allerlei golflengtes (90 meter, 45 meter, 22,5 meter, 360 meter 720 meter...)
Desalniettemin denderde Bonzo met deze melkfles een heel stuk verder dan met de EL34's.

Helemaal zonder gevaar was het zendspektakel niet. Ik gebruikte voor de vt4c-zenders akelig hoge spanningen en toen die niet meer te transformeren waren, gebruikte ik "spanningsvermenigvuldiging" met diodes en elco's. Zo kon je makkelijk 5000 Volt halen bij 1 Ampere als je de stroomgroep in de meterkast van een ietsje zwaardere smeltpatroon voorzag. Maar daar even aanzitten is natuurlijk funest.
Er ging nog wel eens wat mis, vooral toen de vermogens toenamen. Elco's konden slecht tegen wat te veel spanning en sloegen door, spoten olie of knalden uit elkaar - ik zette ze in jampotjes tegen de smeerboel. En buizen-, maar met name transistorversterkers konden slecht tegen hoogfrequent. Het Bonzo-boekje maakt er melding van...
Tja, het liep wel een beetje uit de hand.
Hier zie je een foto van 1975. De Bonzo-studio is dan van vele markten thuis.
Tokkelen kan met een 27 MC bakje. Daarvoor staat op het dak een GP-antenne, met drie sprieten van 2,75 aan de onderkant en een verticale antenne-staaf van 5,50 meter.
Aan een andere mast zit een grote 144-elements FM-YAGI-antenne. Je ziet de tweetraps en drietraps buizenzenders voor FM-uitzendingen staan. Daar kwam je een heel eind mee!
Voor de middengolf was er een tweetraps zender, met de vertrouwde 6080 in de eindtrap. Minder harmonischen, dus minder storing en een beter bereik. Zond via een draadantenne van 18,5 meter en eigenlijk alleen maar programma's, niet meer om te "rapporteren".
Diezelfde draadantenne gebruikte ik voor de wereldomroep-uitzendingen. Jawel, met 4x VT4C - daar kwam je heel Europa mee door. Als de VT-kast aanging, gloeiden in huis de tl-buizen zachtjes op. Prachtig, maar dat moest wel mislopen ...

Ik was al wel eens vaker gesnapt, maar niet op heterdaad. Dus ging je toen nog vrijuit, want het hebben van een zender was niet verboden. Dat werd na 1976 (?) anders, toen je niet meer op zenden betrapt hoefde te worden maar ook op het hebben.
Hoe dan ook, in 1977 liep ik tegen de lamp. En goed ook - na klachten van de Noorse kustwacht (hm, toch nog een harmonische?) werden een fm-zender en de vt-kast in beslag genomen. Nadat ik een voorwaardelijke celstraf opliep bij veroordeling in hoger beroep in Zutfen, kapte ik resoluut met het lopen van risico.
Radio Vrij Kampen volgde Bonzo op en ik liet anderen voor de sores opdraaien - ik maakte de programma's en leverde apparatuur, maar ging bij oppakken vrijuit.

Het piraatzijn vond ik heel mooi, met name de laatste periode, toen het van slap kletsen naar semi-professioneel omroepje spelen ging. Radio Vrij Kampen was een voorloper van de latere commerciële priraten waarvan inmiddels vele op een of andere manier gelegaliseerd zijn. Maar midden jaren-70 deed men erg spastisch over radiofrequenties. Die waren met 3 nederlandse zender helemaal op - er was zelfs geen plekje voor Veronica. En commercie was helemaal vreselijk. De tijd heeft geleerd dat dit nonsens was.

Ik heb wat bandrecorderspoelen met opnames van mijzelf uit de Bonzo- en Vrij Kampen-tijd. Ze verschillen nogal. Zo meet ik mij een boertige houding aan als Bart Bonzo op de middengolf (waarvoor werkelijjk verschillende radiopiraten -die me niet kenden- sidderden) en speel ik de semi-professionele diskjockey bij Vrij Kampen op de FM.
Wil je wat horen?
KLIK om een fragment van te starten waarop je drie piraten (Aquarium, Horizon en Bonzo) in twee "studio's" hoort snoeven over vriendinnen en een kroegentocht - Rarara wie ben ik?
KLIK om de start van een prille Radio Vrij Kampen zondagmiddag-uitzending te beluisteren. Dit is aflevering-één!

Ik vraag me wel eens af wat als ik het had volgehouden. Radio Vrij Kampen trok na enige tijd erg veel luisteraars en kreeg enige reclame-inkomsten. Radio Mi-Amigo, later Monique en Laser trokken me later enorm. Maar ik was voorzichtig en stortte me op een huwelijksleven. Achteraf beschouwd veel minder leuk.....